Materiały konferencyjne SEP 2026

(aktualnie wyłącznie stosowna kolejność), gdzie wykonanie wyrobisk przygotowawczych i pro- wadzenie eksploatacji po spodku węglowym może w przypadku tąpnięć i odprężeń prowadzić, poprzez procesy wytężeniowe w niewybranych niżej leżących warstwach, do gwałtownego wy- piętrzania spągu węglowego do wyrobisk [4]. 4.3. Zaburzenia geologiczne Złoże węgla kamiennego w obszarze GZW charakteryzują liczne zaburzenia geologiczne, po- śród których do najczęściej spotykanych, a zarazem najbardziej uciążliwych przy prowadzeniu robót górniczych, należą zaburzenia sedymentacyjne i tektoniczne wywołujące niekorzystne zmiany w zakresie kształtowania się stanu naprężenia w górotworze, a w konsekwencji wzrost zagrożenia sejsmicznego i tąpaniami. Zaburzenia sedymentacyjne, występujące zazwyczaj w postaci ścienień, wymyć, zaników oraz anomalii miąższości pokładów i odległości między nimi, niejednokrotnie decydują, również w trakcie prowadzenia robót górniczych, o zmianach w projektach eksploatacji, w tym podejmowaniu decyzji o pozostawieniu resztek czy fragmen- tarycznym zupełnym lub czasowym zaniechaniu wybierania, co może się przełożyć na wzrost lub ujawnienie, przy wcześniejszym braku, zagrożenia tąpaniami. Konieczność wydzielania resztek w wielu przypadkach wynika z przebiegu zaburzeń tektonicznych, zwłaszcza uskoków o znacznych amplitudach zrzutu (od kilkunastu do kilkuset metrów), które niejednokrotnie wy- znaczają granice partii, rejonów i pól eksploatacyjnych. Zaburzenia tektoniczne charakteryzują się występowaniem naprężeń tektonicznych, będących skutkiem procesów związanych z po- wstawaniem uskoku, a sprawiających, że rzeczywisty stan naprężeń w rejonie rozpatrywanej dyslokacji może być znacznie bardziej niekorzystny niż wynikający tylko z naprężeń pierwot- nych i dodatkowego naprężeniowego oddziaływania zaszłości eksploatacyjnych. Eksploatacja w sąsiedztwie uskoków, zwłaszcza o dużych zrzutach, może prowadzić do ich uaktywniania (przerwania ciągłości i poślizgu warstw na płaszczyźnie uskokowej) i generowania wysokoener- getycznej aktywności sejsmicznej. Zarejestrowane do tej pory wstrząsy o maksymalnych warto- ściach energii oraz towarzyszące im tąpnięcia i odprężenia w kopalniach GZW niejednokrotnie miały miejsce w otoczeniu takich uskoków. Najwyższą wysokoenergetyczną aktywność sej- smiczną rejestrowano na uskoku Kłodnickim oraz w strefie rozłamu tektonicznego niecki By- tomskiej. Wzmiankowany wcześniej wstrząs o najwyższej energii 4·10 9 J w KWK „Wujek” ruch „Śląsk” był wynikiem uaktywnienie się uskoku VIa stanowiącego odgałęzienie strefy uskoku Kłodnickiego. Ponadto wzmożona sejsmiczność górotworu często ma miejsce w rejonie usko- ków o małych zrzutach, w tym tzw. uskoków wygasających. Przykładowo w 2022 r. w trakcie drążenia chodnika w kopalni „Borynia-Zofiówka” ruch „Zofiówka” wystąpił wstrząs o energii 4·10 6 J, który spowodował tąpniecie i nagły wypływ metan. Wstrząs ten związany był m.in. z uaktywnieniem się stwierdzonego uskoku o wygasającym zrzucie [4]. 4.4. Zaszłości eksploatacyjne Wielopokładowy charakter złoża węgla kamiennego powoduje, iż istotną cechą prowadzonej eksploatacji jest występowanie różnego typu zaszłości eksploatacyjnych, czyli swego rodzaju zmian w stanie złoża (górotworu) będących konsekwencją dawniej podejmowanych i później zaniechanych robót górniczych. Oddziaływanie określonych mianem zaszłości eksploatacyj- nych takich jak zroby, krawędzie i filary resztkowe wywołuje w górotworze nierównomierny rozkład stanu naprężenia, powodując spadek wartości składowych tensora naprężeń w otoczeniu zrobów (co wykorzystywane jest w tzw. eksploatacji odprężającej, stanowiącej powszechnie sto- sowaną w kopalniach węgla kamiennego długofalową profilaktykę tąpaniowa) oraz ich zwięk- szenie (w postaci stref koncentracji) w rejonach krawędzi i niewybranych calizn węglowych [3].