Szkoła Eksploatacji Podziemnej

Kiedy myślimy o Górnym Śląsku, najczęściej wskazuje się na wydobycie węgla kamiennego i innych surowców mineralnych oraz infrastrukturę niezbędną do ich eksploatacji. Charakterystycznymi elementami krajobrazu regionu są wieże szybowe kopalń oraz hałdy, zbudowane z materiału mineralnego towarzyszącego wydobyciu.
Spontaniczny rozwój roślinności na minerlanym podłożu siedlisk pogórniczych prowadzi do powstania ekosystemów klomaksowych, którymi w umiarkowanej strefie klimatycznej są lasy. Ekosystemy leśne rozwijają się zarówno na wapiennych siedliskach mineralnych po eksploatacji rud metali ciężkich, jak i na mineralnych podłożach powstałych
w wyniku eksploatacji węgla kamiennego, składające się z piaskowców, łupków i iłołupków.
Przykładem lasu ukształtowanego na wapiennym podłożu pogórniczym jest las Segiet w Bytomiu, powstały na obszarze dawnej eksploatacji rud cynku, ołowiu i srebra. Długotrwała sukcesja ekologiczna doprowadziła tam do wykształcenia stabilnego ekosystemu leśnego o unikatowym składzie florystycznym. Zasadowy odczyn podłoża, wysoka zawartość metali ciężkich oraz mozaikowa struktura gleb sprzyjają występowaniu gatunków wapieniolubnych
i roślin tolerujących podwyższone stężenia metali, co nadaje temu obszarowi wysoką wartość przyrodniczą oraz naukową. Na hałdach węglowych rozwój lasów zachodzi w trudnych warunkach siedliskowych, charakteryzujących się kwaśnym odczynem podłoża, ubóstwem składników mineralnych, dużą przepuszczalnością oraz czasami podwyższoną temperaturą wynikającą z procesów samozagrzewania hałd. Sukcesja roślinności rozpoczyna się od gatunków pionierskich, głównie traw, roślin zielnych oraz drzew odpornych na stres środowiskowy, takich jak brzoza brodawkowata, sosna zwyczajna czy topole, które stopniowo poprawiają właściwości gleby poprzez akumulację materii organicznej. W sprzyjających warunkach możliwe jest powstanie zbiorowisk leśnych zbliżonych do naturalnych borów lub lasów mieszanych. Najczęściej wybieranym kierunkiem rekultywacji terenów poprzemysłowych jest kierunek leśny. Lasy zajmują 32% powierzchni województwa, a 132,3 ha przypada na tereny pogórnicze. Ze względu na swoje walory przyrodnicze i naukowe, ekosystemy te wymagają ochrony i monitoringu, umożliwiając lepsze poznanie mechanizmów naturalnej regeneracji środowiska oraz stanowiąc punkt odniesienia dla działań rekultywacyjnych i planowania zrównoważonego zagospodarowania terenów poprzemysłowych.
Rozwój ekosystemów leśnych na terenach pogórniczych ma istotne znaczenie krajobrazowe oraz funkcjonalne. Zbiorowiska te uczestniczą w procesach glebotwórczych, zwiększają retencję wody, sorpcję metali ciężkich oraz magazynowanie węgla organicznego, co ma znaczenie w kontekście zmian klimatu. Tego typu lasy pełnią również funkcję ostoi bioróżnorodności, tworząc mozaikę siedlisk sprzyjającą występowaniu wielu grup organizmów. Szczególne znaczenie mają ekotony, zwiększając heterogeniczność przestrzenną i liczbę nisz ekologicznych.
Z perspektywy planowania przestrzennego i zielonej infrastruktury miasta lasy pogórnicze pełnią funkcję korytarzy ekologicznych, łącząc rozproszone tereny zieleni. Poprawiają mikroklimat, ograniczają erozję i rozprzestrzenianie się pyłów, a jednocześnie stanowią naturalne laboratoria do badań nad długoterminową adaptacją biocenoz na podłożu o zaburzonych warunkach siedliskowych.